ید پایدار چیست و چگونه از غده تیروئید در برابر ید رادیواکتیو محافظت می‌کند؟

نشان نیوز | سمیه رحمتی؛ حوادث هسته‌ای و پرتوی از جمله رویدادهایی هستند که می‌توانند سلامت انسان و محیط‌زیست را با خطرات جدی مواجه کنند. در چنین شرایطی، انتشار مواد رادیواکتیو، به‌ویژه ید رادیواکتیو ۱۳۱، می‌تواند از طریق تنفس هوای آلوده یا مصرف آب و مواد غذایی آلوده، سلامت افراد را تهدید کند. تجمع این ماده در غده تیروئید، احتمال آسیب‌های پرتویی و ابتلا به سرطان تیروئید را افزایش می‌دهد. در این میان، ید پایدار به‌عنوان یکی از اقدامات دارویی مهم در مدیریت شرایط اضطراری هسته‌ای و پرتوی، نقش قابل توجهی در کاهش جذب ید رادیواکتیو توسط غده تیروئید دارد.
ید پایدار چیست و چگونه از تیروئید محافظت می‌کند؟
غده تیروئید که در قسمت جلویی گردن قرار دارد، برای تولید هورمون‌های خود به ید نیازمند است. این غده ید موجود در جریان خون را جذب می‌کند و از آن برای ساخت هورمون‌های تیروئیدی استفاده می‌کند. از آنجا که تیروئید میان ید پایدار و ید رادیواکتیو تفاوتی در فرایند جذب طبیعی قائل نمی‌شود، در صورت ورود ید رادیواکتیو به بدن، این ماده نیز می‌تواند در بافت تیروئید تجمع پیدا کند.
ید پایدار نوعی ید غیررادیواکتیو است که معمولاً به شکل پتاسیم یدید مورد استفاده قرار می‌گیرد. مصرف آن در شرایط اضطراری پرتوی با هدف اشباع کردن غده تیروئید از ید غیررادیواکتیو و کاهش ظرفیت جذب ید رادیواکتیو انجام می‌شود.
به بیان دیگر، ید پایدار با وارد کردن مقدار مشخصی ید غیررادیواکتیو به بدن، ظرفیت تیروئید برای جذب ید رادیواکتیو را کاهش می‌دهد و احتمال تجمع این ماده در غده تیروئید را کمتر می‌کند.
با این حال، باید توجه داشت که ید پایدار یک ماده محافظ عمومی در برابر تشعشعات نیست. این دارو مانع ورود مواد رادیواکتیو به کل بدن نمی‌شود، نمی‌تواند از سایر اندام‌ها در برابر تشعشعات محافظت کند و قادر نیست ید رادیواکتیوی را که پیش از مصرف در تیروئید تجمع یافته است، به‌طور کامل خارج یا آسیب‌های ایجادشده را برطرف کند.
چه گروه‌هایی در اولویت حفاظت با ید پایدار قرار دارند؟
همه افراد در مواجهه با ید رادیواکتیو در معرض خطر یکسانی قرار ندارند. سن، وضعیت جسمانی، شرایط تغذیه‌ای و میزان مواجهه از جمله عواملی هستند که بر میزان آسیب‌پذیری افراد تأثیر می‌گذارند.
نوزادان و کودکان از مهم‌ترین گروه‌های نیازمند حفاظت محسوب می‌شوند؛ زیرا غده تیروئید آنها در حال رشد و فعالیت است و نسبت به آثار پرتویی حساسیت بیشتری دارد.
زنان باردار نیز در برنامه‌های حفاظت پرتوی اهمیت ویژه‌ای دارند. ید رادیواکتیو می‌تواند از طریق جفت به جنین منتقل شود و بر غده تیروئید در حال رشد او اثر بگذارد. در زنان شیرده نیز تصمیم‌گیری درباره مصرف ید پایدار باید با توجه به شرایط مادر و نوزاد و مطابق دستور تیم درمان انجام شود.
بر اساس منابع مورد استناد، نوزادان، کودکان، زنان باردار و زنان شیرده از گروه‌های مهم در برنامه‌ریزی حفاظت تیروئید هستند. همچنین افراد زیر ۴۰ سال در اولویت‌های حفاظتی قرار می‌گیرند. در مقابل، در افراد بالای ۶۰ سال خطر ابتلا به سرطان تیروئید ناشی از ید رادیواکتیو عموماً کمتر است و احتمال بروز برخی عوارض دارویی می‌تواند بیشتر باشد؛ بنابراین مصرف پیشگیرانه در این گروه معمولاً توصیه نمی‌شود، مگر آنکه ارزیابی تخصصی شرایط مواجهه ضرورت دیگری را نشان دهد.
تجربه حادثه هسته‌ای چرنوبیل در سال ۱۹۸۶ نیز اهمیت حفاظت از گروه‌های آسیب‌پذیر را نشان داده است. پس از این حادثه، افزایش موارد سرطان تیروئید در برخی جمعیت‌های در معرض آلودگی، به‌ویژه کودکان، گزارش شد. همچنین وضعیت تغذیه‌ای افراد و وجود کمبود ید می‌تواند بر میزان خطر ناشی از دریافت ید رادیواکتیو تأثیرگذار باشد.
چرا برنامه‌ریزی پیش از وقوع حادثه اهمیت دارد؟
برنامه‌ریزی برای تأمین، نگهداری، توزیع و مصرف ایمن ید پایدار، بخش مهمی از آمادگی در برابر شرایط اضطراری هسته‌ای و پرتوی است. اجرای مؤثر چنین برنامه‌ای به هماهنگی میان نهادهای مسئول، مراکز بهداشتی و درمانی و سازمان‌های مرتبط با مدیریت بحران نیاز دارد.
برنامه محافظت دارویی از تیروئید یا بلوک تیروئید، به‌ویژه برای حوادث هسته‌ای راکتوری طراحی می‌شود که احتمال آزادسازی مقدار قابل توجهی ید رادیواکتیو در آنها وجود دارد. از آنجا که فرصت واکنش پس از وقوع حادثه محدود است، آماده‌سازی و برنامه‌ریزی پیشاپیش اهمیت زیادی دارد.
در این مرحله باید تأسیسات و مناطق دارای احتمال انتشار مواد رادیواکتیو شناسایی شوند و جمعیت‌های واقع در محدوده خطر مورد بررسی قرار گیرند. بررسی شرایط جغرافیایی، مسیرهای احتمالی انتشار آلودگی و شناسایی مراکز حساس مانند مدارس، مهدکودک‌ها، بیمارستان‌ها و مراکز نگهداری کودکان نیز از اقدامات ضروری است.

همچنین باید تعداد افراد در معرض خطر، میزان داروی مورد نیاز، محل‌های نگهداری و توزیع، مسئولیت کارکنان اجرایی، گروه‌های هدف، شیوه اطلاع‌رسانی، زمان‌بندی توزیع و روش ثبت اطلاعات دریافت‌کنندگان از قبل مشخص شود.
آموزش مدیران سلامت، کارکنان اورژانس، پزشکان، داروسازان و سایر افراد دخیل در اجرای برنامه نیز ضروری است. این افراد باید با هدف مصرف ید پایدار، محدودیت‌های آن، گروه‌های اولویت‌دار و نحوه پاسخگویی به پرسش‌های عمومی آشنا باشند. اطلاع‌رسانی از طریق رسانه‌ها، بروشورها و برنامه‌های آموزشی می‌تواند از انتشار شایعات و مصرف خودسرانه دارو جلوگیری کند.
روش‌های توزیع و ضرورت دسترسی به‌موقع
یکی از موضوعات مهم در برنامه‌ریزی ید پایدار، انتخاب روش مناسب برای توزیع دارو است. توزیع می‌تواند در شرایط عادی و پیش از وقوع حادثه انجام شود تا دسترسی سریع‌تر افراد به دارو در زمان اضطراری فراهم شود.
در چنین برنامه‌ای باید تعداد افراد مشمول، محل توزیع، میزان ذخیره دارویی، مسئولان اجرایی و روش ثبت دریافت دارو از قبل تعیین شود.
در صورتی که توزیع دارو پس از وقوع حادثه انجام شود، اطلاعات دریافت‌کنندگان باید به‌صورت منظم ثبت و مستند شود. این اطلاعات می‌تواند شامل سن، جنس، وضعیت‌های خاص مانند بارداری یا شیردهی و مقدار داروی دریافت‌شده باشد. ثبت دقیق اطلاعات به مسئولان کمک می‌کند میزان پوشش برنامه، نحوه توزیع و نیاز به پیگیری‌های بعدی را ارزیابی کنند.
در مناطق نزدیک به تأسیسات هسته‌ای، به دلیل محدود بودن فرصت واکنش، توزیع پیشگیرانه در خانوارها و آموزش قبلی اهمیت بیشتری دارد. در این مناطق باید ذخایر دارویی و دسترسی سریع به آنها از قبل پیش‌بینی شود.
در مناطق دورتر، ممکن است فرصت بیشتری برای تصمیم‌گیری و توزیع وجود داشته باشد؛ بنابراین امکان نگهداری ذخایر در مراکز راهبردی مانند مراکز بهداشتی و درمانی، بیمارستان‌ها، مدارس، داروخانه‌ها، ایستگاه‌های آتش‌نشانی، پایگاه‌های پلیس و مراکز مدیریت بحران فراهم است.
هدف از این اقدامات آن است که در صورت اعلام نیاز از سوی مراجع مسئول، دارو بدون تأخیر در اختیار گروه‌های تعیین‌شده قرار گیرد. با این حال، صرف در دسترس بودن دارو به معنای مجاز بودن مصرف آن نیست و زمان و ضرورت استفاده باید بر اساس ارزیابی شرایط حادثه تعیین شود.
زمان‌بندی مصرف؛ عاملی تعیین‌کننده در اثربخشی ید پایدار
زمان مصرف ید پایدار یکی از عوامل اصلی در اثربخشی آن است. بازه مطلوب مصرف از حدود ۲۴ ساعت پیش از مواجهه تا تقریباً دو ساعت پس از مواجهه با ید رادیواکتیو در نظر گرفته شده است. مصرف در این بازه می‌تواند با اشباع کردن تیروئید، جذب ید رادیواکتیو را کاهش دهد.
با گذشت زمان از مواجهه، اثربخشی ید پایدار کاهش پیدا می‌کند. شروع مصرف پس از گذشت حدود هشت ساعت از مواجهه، اثربخشی مطلوبی ندارد و آغاز آن پس از ۲۴ ساعت ممکن است به دلیل طولانی شدن حضور ید رادیواکتیو در تیروئید، حتی زیان‌بار باشد.
از این روی، تصمیم‌گیری درباره زمان مناسب مصرف باید بر اساس نوع حادثه، احتمال انتشار ید رادیواکتیو، میزان مواجهه و دستور مراجع مسئول انجام شود. همچنین مصرف مجدد یا ادامه برنامه باید با توجه به شرایط حادثه و نظر تیم درمان تعیین شود.
ملاحظات ویژه برای نوزادان، کودکان و زنان باردار و شیرده
کودکان به دلیل حساسیت بیشتر غده تیروئید نسبت به آثار پرتویی، در اولویت برنامه‌های حفاظت با ید پایدار قرار دارند.
در نوزادان کمتر از یک ماه، بر محدود بودن مصرف به یک نوبت و ضرورت بررسی عملکرد تیروئید پس از آن با نظر متخصص تأکید می‌شود؛ زیرا عملکرد تیروئید در این دوره از زندگی اهمیت ویژه‌ای دارد و باید از بروز اختلالات احتمالی جلوگیری شود.
در زنان باردار، مصرف ید پایدار می‌تواند با کاهش جذب ید رادیواکتیو در تیروئید مادر و جنین، نقش حفاظتی داشته باشد. با این حال، تصمیم‌گیری درباره مصرف و پیگیری وضعیت مادر و جنین باید با نظر پزشک و در چارچوب دستورهای رسمی انجام شود.
در زنان شیرده نیز بر مصرف مطابق دستور مراجع مسئول و ادامه شیردهی تأکید شده است، مگر آنکه تیم درمان با توجه به شرایط خاص، توصیه دیگری ارائه کند.
در تمامی این گروه‌ها، توجه به شرایط فردی و رعایت دستورالعمل‌های تخصصی ضروری است.
عوارض احتمالی و محدودیت‌های مصرف ید پایدار
اگرچه عوارض ناشی از مصرف ید پایدار معمولاً نادر هستند، اما احتمال بروز برخی واکنش‌ها وجود دارد. اختلال در عملکرد غده تیروئید، واکنش‌های حساسیتی و التهاب غدد بزاقی از جمله عوارض احتمالی این دارو هستند.

به همین دلیل، بررسی سابقه حساسیت و وضعیت سلامت افراد پیش از مصرف اهمیت دارد. برخی شرایط پزشکی نیز نیازمند احتیاط ویژه هستند؛ از جمله حساسیت تأییدشده به ید، برخی بیماری‌های التهابی پوستی و بعضی اختلالات مادرزادی یا عروقی همراه با کاهش کمپلمان.
تشخیص وجود منع مصرف، تصمیم‌گیری درباره استفاده از دارو یا انتخاب جایگزین احتمالی، بر عهده پزشک یا مرجع درمانی مسئول است.
نکته مهم دیگر این است که ید پایدار مانع ورود ید رادیواکتیو به بدن از طریق تنفس، خوردن یا آشامیدن نمی‌شود و تنها جذب آن را در غده تیروئید کاهش می‌دهد. این ماده در برابر سایر مواد رادیواکتیو و انواع دیگر پرتوها نیز محافظت عمومی ایجاد نمی‌کند و نمی‌تواند آسیب‌هایی را که پیش‌تر در اثر جذب ید رادیواکتیو در تیروئید ایجاد شده‌اند، برطرف کند.
بنابراین، مصرف ید پایدار به‌هیچ‌وجه جایگزین سایر اقدامات حفاظت پرتوی نیست. پناهگیری در مکان مناسب، تخلیه مناطق آلوده در صورت اعلام مسئولان، کنترل آب آشامیدنی و مواد غذایی و رعایت دستورهای ایمنی باید در کنار برنامه محافظت دارویی از تیروئید مورد توجه قرار گیرند.
هماهنگی نظام سلامت؛ حلقه اصلی اجرای موفق برنامه
اجرای موفق برنامه توزیع و مصرف ید پایدار به همکاری و هماهنگی میان بخش‌های مختلف نظام سلامت و مدیریت بحران وابسته است.
مدیریت بحران، مراکز بهداشتی و درمانی، بیمارستان‌ها، داروخانه‌ها، اورژانس و سایر نهادهای مرتبط باید وظایف مشخصی در مراحل آماده‌سازی، تأمین، نگهداری، توزیع و پیگیری دارو داشته باشند.
مسئولان نظام سلامت باید از تأمین ذخایر دارویی کافی و نگهداری مناسب آنها اطمینان حاصل کنند. همچنین کارکنان باید آموزش‌های لازم را دریافت کنند تا در زمان حادثه به‌صورت هماهنگ و مطابق دستورالعمل‌ها عمل کنند.
اطلاع‌رسانی صحیح و یکپارچه به جامعه نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا آگاهی از هدف و محدودیت‌های ید پایدار می‌تواند از نگرانی، انتشار شایعات و مصرف غیرضروری دارو جلوگیری کند.
وضعیت افرادی که دارو دریافت کرده‌اند نیز باید در صورت نیاز توسط تیم درمان ارزیابی شود و ضرورت ادامه یا توقف برنامه با توجه به شرایط حادثه مشخص شود. تمامی اقدامات، از جمله توزیع دارو، ثبت اطلاعات دریافت‌کنندگان و پیگیری‌های درمانی، باید در پرونده‌ها یا دفتر ثبت عملیات روزانه مستند شوند. این مستندسازی به ارزیابی عملکرد برنامه و بهبود آمادگی در حوادث احتمالی آینده کمک می‌کند.
آمادگی و آگاهی؛ دو اصل مهم در حفاظت از سلامت جامعه
ید پایدار یکی از اقدامات دارویی مهم در مدیریت حوادث هسته‌ای و پرتوی است که با اشباع کردن غده تیروئید از ید غیررادیواکتیو، جذب ید رادیواکتیو را کاهش می‌دهد و از این طریق می‌تواند خطر آسیب پرتویی و ابتلا به سرطان تیروئید را کاهش دهد.
با این حال، اثربخشی این اقدام به زمان مناسب مصرف، انتخاب صحیح گروه‌های هدف و اجرای هماهنگ دستورهای رسمی وابسته است. همچنین باید محدودیت‌های ید پایدار به‌درستی شناخته شود؛ زیرا این ماده در برابر تمام مواد رادیواکتیو و انواع تشعشعات محافظت ایجاد نمی‌کند و جایگزین سایر اقدامات حفاظت پرتوی نیست.
در نهایت، آمادگی پیش از حادثه، تأمین و ذخیره‌سازی اصولی دارو، تعیین مراکز توزیع، آموزش کارکنان سلامت، ثبت اطلاعات دریافت‌کنندگان و اطلاع‌رسانی شفاف به جامعه از مهم‌ترین عوامل موفقیت برنامه محافظت دارویی از تیروئید محسوب می‌شوند.
پرهیز از مصرف خودسرانه دارو و توجه به دستورالعمل‌های مراجع مسئول، نقش مهمی در کاهش خطرات ناشی از انتشار ید رادیواکتیو و حفاظت از سلامت جامعه خواهد داشت.

نویسنده: سمیه رحمتی
کارشناس ارشد مهندسی پزشکی، گرایش بیوالکتریک، مترجم و مؤلف کتاب‌های مهندسی پزشکی و عضو انجمن مهندسان پزشک ایران.

منابع/

1. WHO, Iodine thyroid blocking: Guidelines for use in planning for and responding to radiological and nuclear emergencies, 2017.

2. IAEA, EPR-Internal Contamination, Medical management of persons internally contaminated with radionuclides in a nuclear or radiological emergency, a manual for medical personnel, 2018.

3. Potassium Iodide (KI), CDC Emergency Social Media, last reviewed: October 11, 2013.

4. Potassium Iodide as a Thyroid Blocking Agent in Radiation Emergencies, U.S. Department of Health and Human Services – Food and Drug Administration, Center for Drug Evaluation and Research (CDER), November 2001.

5. Frequently Asked Questions on Potassium Iodide (KI), FDA, Last Updated: 10/27/2014.

6.راهنمای برنامه ریزی،توزیع ومصرف یدپایدار،بهار1400